ThS. Nguyễn Thị Minh Trang,  Viện Nghiên cứu Chiến lược, Chính sách Công Thương

Tóm tắt : Trong bối cảnh toàn cầu hóa sâu rộng và sự phát triển mạnh mẽ của khoa học - công nghệ, đặc biệt là chuyển đổi số và kinh tế xanh, công nghiệp và thương mại đang đứng trước những cơ hội và thách thức lớn. Bài viết tập trung phân tích các định hướng nghiên cứu chủ yếu nhằm nâng cao chất lượng phát triển công nghiệp và thương mại ở Việt Nam, từ đó góp phần hoàn thiện cơ sở lý luận và thực tiễn cho việc hoạch định chính sách trong giai đoạn mới.

Từ khóa: Chủ trương của Đảng, quan điểm của Đảng; phát triển công nghiệp và thương mại; định hướng nghiên cứu.

1. Đặt vấn đề

Công nghiệp và thương mại là hai trụ cột quan trọng của nền kinh tế, có mối quan hệ gắn bó chặt chẽ, tác động qua lại lẫn nhau. Trong thời gian qua, Việt Nam đã đạt được nhiều thành tựu đáng kể trong phát triển công nghiệp và mở rộng thương mại, đặc biệt là hội nhập kinh tế quốc tế. Tuy nhiên, mô hình tăng trưởng vẫn còn phụ thuộc vào gia công, lắp ráp; năng lực cạnh tranh còn hạn chế; hệ thống thương mại chưa phát triển đồng bộ. Trong giai đoạn 2021- 2025, nhằm cụ thể hóa và đưa các chủ trương, quan điểm của đảng vào đời sống kinh tế, đã có nhiều công trình nghiên cứu công bố liên quan. Bên cạnh những kết quả đạt được, các nghiên cứu này còn tồn tại một số hạn chế nhất định. Bên cạnh đó, để phù hợp với bối cảnh và tình hình mới cần phải có những định hướng nghiên cứu mới.

2. Một số định hướng cho hoạt động nghiên cứu chủ trương, chính sách của Đảng, Nhà nước về phát triển công nghiệp, thương mại trong bối cảnh mới

a) Định hướng chung

Thứ nhất, đổi mới hoạt động nghiên cứu, đổi mới sáng tạo trên cơ sở bám sát nhu cầu của thị trường, lấy doanh nghiệp làm trung tâm, gắn với các định hướng, chiến lược, quy hoạch, kế hoạch phát triển ngành; Lồng ghép hoạt động nghiên cứu, phát triển và ứng dụng công nghệ với các hoạt động đổi mới sáng tạo, tiêu chuẩn hóa và sở hữu trí tuệ; có sự liên kết giữa tổ chức khoa học và công nghệ trong nước với tổ chức quốc tế để ứng dụng, chuyển giao, tiếp thu công nghệ tiên tiến của thế giới cho doanh nghiệp trong nước.

Thứ hai, đẩy mạnh các nghiên cứu phục vụ xây dựng chính sách tăng cường thu hút và trọng dụng nguồn nhân lực khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo chất lượng cao, nhất là các nhà khoa học trẻ tài năng, các nhà khoa học, chuyên gia giỏi trong và ngoài nước; xây dựng mạng lưới và hình thành các nhóm nghiên cứu mạnh để sẵn sàng tham vấn, tham gia giải quyết các nhiệm vụ trọng điểm, phát sinh mới của ngành Công Thương.

Thứ ba, đẩy mạnh các nghiên cứu phục vụ xây dựng chính sách tăng cường ứng dụng và chuyển giao công nghệ trong xây dựng chiến lược, chính sách phát triển ngành, đặc biệt là những lĩnh vực mới như: Lĩnh vực cơ khí, cơ điện tử, thiết bị điện, điện tử và tự động hóa; khai khoáng - luyện kim; công nghiệp hóa chất và hóa dầu; công nghiệp năng lượng, năng lượng tái tạo; công nghiệp công nghệ sinh học, công nghiệp thực phẩm; công nghiệp môi trường.

Thứ tư, các nghiên cứu cần tập trung vào các vấn đề sau lớn sau nhằm phát triển công nghiệp, thương mại trong thời gian tới: (i) Hoàn thiện cơ chế, chính sách và tổ chức tinh gọn bộ máy để tạo động lực mạnh mẽ cho phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số; (ii) Định hướng xây dựng và phát triển hệ sinh thái khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số ngành Công Thương; (iii) Tập trung đầu tư phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao ngành Công Thương. (iv) Đẩy mạnh hoạt động chuyển đổi số trong ngành Công Thương, từ quản lý nhà nước đến hoạt động sản xuất kinh doanh của doanh nghiệp trong ngành. Xây dựng cơ sở dữ liệu đồng bộ, ứng dụng các nền tảng số để nâng cao hiệu quả quản lý, điều hành và cung cấp dịch vụ công nhằm đạt mục tiêu là xây dựng nền công, năng lượng và thương mại số.

b) Định hướng cụ thể

1) Tăng cường hoạt động nghiên cứu khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số phục vụ xây dựng và hoàn thiện cơ chế, chính sách phát triển ngành Công Thương.

Nghiên cứu rà soát, đánh giá hiệu quả, hiệu lực thực thi các chính sách phát triển công nghiệp, năng lượng, thương mại, hội nhập hiện có; đề xuất các điều chỉnh, sửa đổi, bổ sung, hoàn thiện các chính sách, định hướng, giải pháp phát triển ngành, lĩnh vực, phân bố không gian, kết cấu hạ tầng công nghiệp, năng lượng và thương mại, logistics theo yêu cầu của tái cơ cấu ngành Công Thương

Nghiên cứu, xây dựng các phương án, kịch bản phát triển của ngành, lĩnh vực trong giai đoạn 2026 - 2030 và đến 2035; rà soát tái cấu trúc lại không gian phát triển của các ngành, lĩnh vực phù hợp với định hướng phát triển chung của cả nước và toàn ngành.

Xây dựng phương án, chính sách đặc thù phục vụ phát triển các ngành công nghiệp ưu tiên, công nghiệp nền tảng, công nghiệp năng lượng tại các vùng công nghiệp lõi đối với mỗi vùng kinh tế trọng điểm và các khu kinh tế ven biển;

Tái cấu trúc các khu công nghiệp, thí điểm phát triển cụm liên kết ngành công nghiệp trọng điểm, công nghiệp ưu tiên, chuyên môn hóa và chuỗi giá trị nhằm tăng khả năng kết nối chuỗi giá trị và khả năng cạnh tranh của các ngành công nghiệp theo hướng xanh hóa, ứng dụng kinh tế tuần hoàn;

Hoàn thiện chính sách phát triển thị trường dịch vụ hỗ trợ công nghiệp, năng lượng và thương mại; phát triển các trung gian cung cấp dịch vụ tư vấn công nghiệp, năng lượng và thương mại;

Tăng cường năng lực về cạnh tranh trong thương mại, chống các hành vi độc quyền, cạnh tranh không lành mạnh, gian lận thương mại, bảo vệ người tiêu dùng ở thị trường trong và ngoài nước;

Tăng cường hiệu lực, hiệu quả hội nhập và thực thi các cam kết trong các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới; tăng cường các chính sách hỗ trợ, khai thác có hiệu quả các hiệp định thương mại tự do đã ký kết.

2) Tăng cường hoạt động nghiên cứu khoa học công nghệ, đổi mới sang tạo và chuyển đổi số trong các ngành, lĩnh vực ưu tiên.

Hỗ trợ doanh nghiệp ứng dụng công nghệ trong sản xuất và quản trị hiện đại gắn với quá trình chuyển đổi số và phát triển sản xuất thông minh; Xây dựng các Đề án, Chương trình nhằm nâng cao năng suất và chất lượng sản phẩm, hàng hóa ngành công nghiệp giai đoạn 2026 - 2035; Chương trình phát triển một số ngành công nghiệp công nghệ cao; Chương trình khoa học và công nghệ trọng điểm nhằm phát triển sản phẩm theo chuỗi giá trị trong các ngành công nghiệp ưu tiên: công nghiệp hỗ trợ, công nghiệp cơ khí, công nghiệp điện tử, công nghiệp dệt may, da - giầy, năng lượng tái tạo và thương mại;

Đẩy mạnh hoạt động nghiên cứu, ứng dụng công nghệ sinh học trong công nghiệp chế biến; thực hiện đổi mới cơ chế chính sách, tạo điều kiện thuận lợi phát triển ngành công nghiệp sinh học, công nghiệp năng lượng tái tạo, công nghiệp môi trường;

Các nghiên cứu rà soát, đánh giá trình độ công nghệ, khả năng hấp thụ công nghệ; thiết lập bản đồ công nghệ và lộ trình đổi mới công nghệ, đặc biệt gắn với xu hướng phát triển công nghệ cho các ngành, lĩnh vực, sản phẩm ưu tiên trong lĩnh vực công nghiệp, năng lượng và thương mại;

Các nghiên cứu rà soát phục vụ xây dựng hệ thống TCVN, QCVN trong ngành Công Thương; rà soát, xây dựng lộ trình và tổ chức triển khai việc loại bỏ các công nghệ lạc hậu, tiêu hao nhiều nguyên, nhiên liệu và gây ô nhiễm trong lĩnh vực công nghiệp, năng lượng và thương mại.

3) Đẩy mạnh nghiên cứu tăng cương chuyển đổi số trong ngành Công Thương.

Nghiên cứu, ban hành các kế hoạch chuyển đổi số của ngành Công Thương đảm bảo kịp thời, hiệu quả. Hoàn thiện các hệ thống nền tảng nhằm đẩy mạnh cải cách thủ tục hành chính.

Các nghiên cứu phục vụ hoạch định chính sách tăng cường ứng dụng công nghệ thông tin, chuyển đổi số, Chính phủ điện tử của Bộ Công Thương phù hợp với hướng dẫn của các cơ quan hữu quan.

Các nghiên cứu phục vụ xây dựng chính sách tăng cường thu hút đầu tư phát triển các hệ thống hạ tầng, thiết bị, thư điện tử, cổng thông tin điện tử; các ứng dụng nội bộ phục vụ công tác chỉ đạo, điều hành và xử lý công việc của các cán bộ, công chức, viên chức, người lao động tại Bộ;

Các nghiên cứu nhằm hoàn thiện nâng cấp, cập nhật các dịch vụ công trực tuyến; tăng cường duy trì và vận hành hệ thống thanh toán điện tử trên Hệ thống quản lý và cấp chứng nhận xuất xứ điện tử và Cổng dịch vụ công Bộ Công Thương.

Nghiên cứu phục vụ công tác hoàn thiện về kết nối hệ thống xử lý vi phạm hành chính trong lĩnh vực quản lý thị trường.

Các nghiên cứu tăng cường kết nối, chia sẻ dữ liệu phục vụ phát triển thương mại điện tử chống thất thu thuế, bảo đảm an ninh tiền tệ; phối hợp với Bộ Công an về việc triển khai công tác định danh cá nhân, tổ chức trên cổng dịch vụ công Bộ Công Thương và triển khai kế hoạch chuyển hạ tầng, dữ liệu về trung tâm dữ liệu quốc gia.

3. Kết luận

Trong bối cảnh mới, việc định hướng nghiên cứu phát triển công nghiệp và thương mại có ý nghĩa quan trọng đối với sự phát triển kinh tế - xã hội của Việt Nam. Các hướng nghiên cứu cần tập trung vào đổi mới mô hình tăng trưởng, chuyển đổi số, phát triển bền vững, hội nhập quốc tế và hoàn thiện thể chế. Đồng thời, cần đổi mới phương pháp nghiên cứu theo hướng hiện đại, đa chiều và gắn với thực tiễn. Những định hướng này không chỉ góp phần nâng cao chất lượng nghiên cứu khoa học mà còn cung cấp cơ sở quan trọng cho việc hoạch định chính sách, hướng tới mục tiêu phát triển nhanh và bền vững trong giai đoạn tới.