Phan Thế Quyết, Viện Nghiên cứu Chiến lược, Chính sách Công Thương

Nguyễn Đức Duy, Học viện Cảnh sát nhân dân

Tóm tắt: Trong bối cảnh toàn cầu hóa kinh tế ngày càng sâu rộng, khu vực hóa diễn ra mạnh mẽ, phân công lao động quốc tế ngày càng tinh vi và chuỗi cung ứng toàn cầu đang được tái cấu trúc sau đại dịch COVID-19, phát triển chuỗi cung ứng hàng hóa và kết nối logistics giữa các quốc gia không còn là vấn đề thuần túy của vận tải, giao nhận hay tổ chức lưu thông hàng hóa. Đây đã trở thành một nội dung có ý nghĩa chiến lược trong quản lý kinh tế, chính sách thương mại, đầu tư, phát triển hạ tầng, nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia và hội nhập sâu vào chuỗi giá trị khu vực cũng như toàn cầu. Nếu thương mại quốc tế chủ yếu trả lời câu hỏi hàng hóa được trao đổi giữa các quốc gia như thế nào, thì chuỗi cung ứng và logistics đặt trọng tâm vào việc hàng hóa đó được tổ chức, vận hành, kiểm soát, tối ưu hóa và tạo giá trị qua các không gian kinh tế - lãnh thổ ra sao.

Từ khóa: Chuỗi cung ứng; Kết nỗi logistics

Về mặt lý luận, chuỗi cung ứng hàng hóa có thể được hiểu là hệ thống liên kết giữa các chủ thể, hoạt động, nguồn lực và dòng chảy từ cung ứng đầu vào, sản xuất, lưu thông, phân phối đến tiêu dùng cuối cùng. Trong hệ thống đó, logistics giữ vai trò là một bộ phận vận hành quan trọng, gắn với quá trình hoạch định, thực hiện và kiểm soát dòng vận động của hàng hóa, dịch vụ, thông tin và các nguồn lực liên quan từ điểm xuất phát đến điểm tiêu dùng nhằm đáp ứng yêu cầu của khách hàng. Tuy nhiên, trong điều kiện thương mại xuyên biên giới, logistics không chỉ bao gồm vận tải, kho bãi, giao nhận hay phân phối vật chất, mà còn bao hàm sự kết nối về hạ tầng, thể chế, dữ liệu, dịch vụ, công nghệ và năng lực phối hợp giữa các chủ thể công  tư của hai quốc gia.

1. Một số vấn đề lý luận về phát triển chuỗi cung ứng hàng hóa, kết nối logistics giữa hai quốc gia

1.1 Khái niệm và vai trò của chuỗi cung ứng hàng hóa

Khái niệm chuỗi cung ứng hàng hóa được hình thành và phát triển trên cơ sở chuyển dịch từ tư duy logistics truyền thống sang tư duy quản trị tích hợp trong môi trường cạnh tranh hiện đại.

Về lịch sử phát triển, thuật ngữ “chuỗi cung ứng” và “quản trị chuỗi cung ứng” được sử dụng rộng rãi từ cuối thập niên 1980, nhưng những nền tảng lý luận liên quan đã xuất hiện sớm hơn trong các nghiên cứu về dòng chảy vật chất và thông tin trong hệ thống phân phối công nghiệp. Forrester (1958) là một trong những tác giả đặt nền móng cho tư duy hệ thống khi phân tích mối quan hệ giữa dòng thông tin, đơn hàng, tồn kho và năng lực đáp ứng trong hệ thống sản xuất - phân phối. Sau đó, Oliver và Webber (1982) góp phần phổ biến thuật ngữ “chuỗi cung ứng” trong quản trị doanh nghiệp. Tuy nhiên, phải đến công trình “Defining Supply Chain Management” của Mentzer et al. (2001), nội hàm của khái niệm chuỗi cung ứng và quản trị chuỗi cung ứng mới đạt được sự đồng thuận học thuật tương đối rõ nét trong lĩnh vực logistics và quản trị kinh doanh.

Theo Mentzer et al. (2001), chuỗi cung ứng là một tập hợp gồm từ ba thực thể trở lên, có thể là tổ chức hoặc cá nhân, tham gia trực tiếp vào dòng chảy xuôi và ngược của sản phẩm, dịch vụ, tài chính và thông tin từ nguồn cung đến khách hàng. Cách tiếp cận này cho thấy chuỗi cung ứng không chỉ là chuỗi vận động vật chất của hàng hóa, mà còn là mạng lưới các quan hệ kinh tế, kỹ thuật, tổ chức, thông tin và tài chính giữa các chủ thể tham gia. Chopra và Meindl (2021) tiếp cận chuỗi cung ứng như một hệ thống bao gồm tất cả các bên trực tiếp hoặc gián tiếp tham gia vào việc đáp ứng nhu cầu khách hàng, trong đó có nhà cung cấp, nhà sản xuất, nhà vận chuyển, kho bãi, nhà phân phối, nhà bán lẻ và khách hàng cuối cùng. Christopher (2016) nhấn mạnh bản chất của quản trị chuỗi cung ứng là quản lý các mối quan hệ thượng nguồn và hạ nguồn với nhà cung cấp và khách hàng nhằm tạo ra giá trị vượt trội cho khách hàng với chi phí thấp hơn cho toàn bộ chuỗi.

Từ các quan điểm trên, có thể hiểu chuỗi cung ứng hàng hóa là hệ thống liên kết giữa các chủ thể, hoạt động, nguồn lực, quy trình và dòng chảy nhằm đưa hàng hóa từ nguồn cung đầu vào đến người tiêu dùng cuối cùng, đồng thời tạo lập giá trị thông qua sự phối hợp giữa dòng hàng hóa, dòng thông tin, dòng tài chính, dòng dữ liệu, dòng tiêu chuẩn và dòng quan hệ hợp đồng. Điểm cốt lõi của khái niệm này là chuỗi cung ứng không dừng lại ở hoạt động vận chuyển hàng hóa, mà bao gồm toàn bộ cấu trúc tổ chức và quản trị để tạo lập, phân phối, kiểm soát và nâng cao giá trị trong quá trình lưu chuyển hàng hóa.

Về vai trò, chuỗi cung ứng hàng hóa có ý nghĩa quan trọng ở cả cấp độ doanh nghiệp, ngành, vùng và quốc gia. Thứ nhất, chuỗi cung ứng góp phần giảm chi phí giao dịch thông qua việc tăng cường phối hợp giữa các chủ thể, giảm bất cân xứng thông tin, rút ngắn thời gian đàm phán, giảm chi phí tìm kiếm đối tác và hạn chế chi phí phát sinh do thiếu đồng bộ trong lưu chuyển hàng hóa. Dưới góc nhìn kinh tế học chi phí giao dịch, một chuỗi cung ứng được tổ chức hiệu quả sẽ làm giảm chi phí điều phối, chi phí giám sát và chi phí thực thi hợp đồng giữa các bên tham gia (Williamson, 1985; Gereffi, Humphrey, & Sturgeon, 2005).

Chi tiết bài viết tại đây