Nguyễn Viết Chính, Trường Đại học Hà Tĩnh

Tóm tắt : Bài viết phân tích cơ sở lý luận, thực trạng, hạn chế và hàm ý chính sách đối với phát triển du lịch sinh thái ở miền Tây Nghệ An trong bối cảnh đổi mới mô hình tăng trưởng xanh, chuyển đổi số và tái cấu trúc không gian phát triển của tỉnh theo Quy hoạch tỉnh Nghệ An thời kỳ 2021-2030, tầm nhìn đến năm 2050. Trên cơ sở tổng hợp và phân tích tài liệu thứ cấp từ các văn bản pháp luật, quy hoạch, báo cáo quản lý nhà nước, số liệu ngành du lịch giai đoạn 2021-2025, cùng với việc kế thừa các nghiên cứu học thuật trong và ngoài nước về du lịch sinh thái, bài viết cho thấy miền Tây Nghệ An sở hữu lợi thế nổi trội về đa dạng sinh học, cảnh quan rừng - sông - thác - hang động, văn hóa bản địa của các cộng đồng dân tộc thiểu số, và vị thế đặc biệt của Khu Dự trữ sinh quyển miền Tây Nghệ An. Tuy nhiên, tăng trưởng du lịch của tỉnh chưa đồng nghĩa với sự bứt phá của du lịch sinh thái; cơ cấu khách và doanh thu còn nghiêng mạnh về du lịch biển và du lịch ngắn ngày, trong khi các điểm đến sinh thái miền Tây còn đối mặt với các điểm nghẽn về hạ tầng kết nối, sản phẩm, nhân lực, liên kết chuỗi giá trị, quản trị điểm đến, chia sẻ lợi ích với cộng đồng và năng lực ứng dụng công nghệ. Từ đó, bài viết đề xuất một hệ thống giải pháp theo hướng quản trị tích hợp tài nguyên - không gian - cộng đồng - doanh nghiệp - công nghệ, nhấn mạnh yêu cầu hình thành các cụm sản phẩm đặc thù, cơ chế điều phối liên ngành, đầu tư hạ tầng xanh, chuyển đổi số điểm đến, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực và bảo đảm sinh kế cộng đồng như điều kiện cốt lõi để phát triển du lịch sinh thái miền Tây Nghệ An theo hướng bền vững từ năm 2026.

Từ khóa: du lịch sinh thái; miền Tây Nghệ An; khu dự trữ sinh quyển; du lịch cộng đồng; phát triển bền vững; chính sách du lịch

Abstract: This paper examines the theoretical foundations, current conditions, constraints and policy implications for ecotourism development in Western Nghe An. Using secondary data, legal and planning documents, provincial tourism statistics for 2021-2025, and international ecotourism literature, the study argues that the region possesses exceptional comparative advantages in biodiversity, forest landscapes, indigenous cultures and biosphere-based destination development. Yet the growth of Nghe An tourism has not translated into a proportional breakthrough for ecotourism in the western subregion. Major bottlenecks remain in connectivity, product structuring, destination governance, human resources, community benefit-sharing and digital transformation. The paper proposes an integrated policy framework for 2026 onward, centred on green infrastructure, cluster-based product development, community-centred governance, digital destination management and conservation-linked livelihoods.

1. Giới thiệu

Trong cấu trúc phát triển du lịch hiện đại, du lịch sinh thái không còn được hiểu giản đơn như hoạt động tham quan thiên nhiên, mà là một phương thức tổ chức khai thác tài nguyên du lịch dựa trên nguyên tắc bảo tồn hệ sinh thái, tôn trọng văn hóa bản địa, giáo dục môi trường, tạo sinh kế cho cộng đồng và phân phối lợi ích theo hướng bền vững. Quan niệm này phù hợp với cách tiếp cận của Ceballos-Lascuráin (1996), Honey (2008), Weaver (2001) và Buckley (2009), theo đó giá trị cốt lõi của du lịch sinh thái nằm ở sự cân bằng giữa bảo tồn, trải nghiệm và phát triển địa phương. Đối với Việt Nam, Luật Du lịch năm 2017 và Chiến lược phát triển du lịch Việt Nam đến năm 2030 đều nhấn mạnh yêu cầu phát triển sản phẩm du lịch đặc thù gắn với tài nguyên, cộng đồng và phát triển bền vững. Trong bối cảnh ấy, miền Tây Nghệ An nổi lên như một không gian có tiềm năng đặc biệt cho phát triển du lịch sinh thái nhờ quỹ tài nguyên rừng, sông suối, thác ghềnh, hang động, khí hậu sinh thái, bản sắc dân tộc và hệ giá trị của Khu Dự trữ sinh quyển miền Tây Nghệ An được UNESCO công nhận.

Tuy nhiên, từ góc độ khoa học chính sách, tiềm năng lớn không tự động chuyển hóa thành năng lực cạnh tranh điểm đến. Giai đoạn 2021-2025 cho thấy tổng lượng khách du lịch của Nghệ An phục hồi và tăng nhanh sau đại dịch, nhưng lợi ích của tăng trưởng ấy phân bổ chưa đồng đều theo không gian và loại hình sản phẩm. Các địa bàn ven biển và khu vực đô thị tiếp tục chiếm ưu thế về dòng khách, trong khi các huyện miền Tây - nơi tập trung tài nguyên sinh thái cốt lõi - vẫn ở trạng thái “giàu tiềm năng nhưng nghèo giá trị gia tăng”. Đây chính là nghịch lý phát triển cần được phân tích sâu cả ở bình diện lý luận lẫn thực tiễn.

Bài viết hướng tới ba mục tiêu nghiên cứu. Thứ nhất, hệ thống hóa cơ sở lý luận và tổng quan nghiên cứu về phát triển du lịch sinh thái dưới góc nhìn phát triển bền vững, quản trị điểm đến và sinh kế cộng đồng. Thứ hai, phân tích thực trạng phát triển du lịch sinh thái ở miền Tây Nghệ An giai đoạn 2021-2025 trên các phương diện tài nguyên, hạ tầng, sản phẩm, thị trường, quản trị, nguồn nhân lực, công nghệ và khả năng liên kết. Thứ ba, đề xuất các kiến nghị chính sách và giải pháp khả thi cho giai đoạn từ năm 2026, phù hợp với Quy hoạch tỉnh Nghệ An thời kỳ 2021-2030, tầm nhìn đến năm 2050, Nghị quyết số 39-NQ/TW năm 2023 về xây dựng và phát triển tỉnh Nghệ An đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045, cùng các định hướng mới về khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số theo Nghị quyết số 57-NQ/TW năm 2024. Bài viết tập trung phân tích sự tích hợp giữa tài nguyên sinh thái, năng lực quản trị, cơ chế chính sách mới, biến đổi môi trường kinh doanh du lịch và yêu cầu chuyển đổi số của điểm đến trong bối cảnh phát triển mới sau đại dịch.

Thông tin chi tiết bài viết tại đây