TS. Trần Nam Trung

Viện Sử học - Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam

Bài viết phân tích vị trí của Việt Nam trong quá trình tái cấu trúc chuỗi cung ứng Đông Á dưới tác động của cạnh tranh chiến lược Mỹ - Trung giai đoạn 2018–2025. Trên cơ sở vận dụng phương pháp lịch sử, phân tích so sánh và đối chiếu số liệu thương mại, đầu tư, giá trị gia tăng từ các nguồn chính thức, nghiên cứu phân biệt giữa “tái phân bổ thương mại” và “định tuyến lại thương mại”. Kết quả cho thấy Việt Nam đã dần chuyển từ một điểm đến “China+1” sang nền kinh tế kết nối giữa nguồn cung đầu vào Đông Á và thị trường Hoa Kỳ; giá trị gia tăng nội địa trong một số nhóm hàng chiến lược đã tăng, quy mô sản xuất, xuất khẩu và việc làm được mở rộng. Tuy nhiên, lợi ích này chưa đồng nghĩa với việc nâng cấp bền vững do nhập khẩu đầu vào từ Trung Quốc tăng nhanh, liên kết giữa khu vực FDI và doanh nghiệp trong nước còn yếu, trong khi rủi ro nguồn gốc xuất xứ, thuế quan, kiểm soát công nghệ và tiêu chuẩn xanh gia tăng. Bài viết đề xuất cần chuyển trọng tâm chính sách từ thu hút dòng vốn dịch chuyển sang xây dựng năng lực sản xuất trong ngành công nghiệp hỗ trợ, nâng cao giá trị chuỗi cung ứng trong nước, đa dạng hóa có chọn lọc và nâng cao tự chủ công nghệ.

Từ khóa: Cạnh tranh chiến lược; chuỗi cung ứng; Đông Á; Mỹ–Trung; Việt Nam.

1. Giới thiệu

Từ cuối thế kỷ XX đến trước năm 2018, mạng lưới sản xuất Đông Á phát triển chủ yếu theo logic hiệu quả: Trung Quốc giữ vai trò công xưởng thế giới; Nhật Bản, Hàn Quốc và Đài Loan là những nhà cung cấp công nghệ, vốn và linh kiện; các nền kinh tế ASEAN đảm nhiệm những công đoạn sản xuất, gia công do có lợi thế về lao động giá rẻ, nguồn tài nguyên và vị trí địa kinh tế. Chiến tranh thương mại Mỹ - Trung bùng phát năm 2018 đã làm thay đổi logic đó. Việc Hoa Kỳ áp thuế bổ sung 25% đối với khoảng 50 tỷ USD hàng Trung Quốc, sau đó mở rộng danh mục sang khoảng 200 tỷ USD, đánh dấu sự chuyển dịch từ tranh chấp thương mại sang cạnh tranh về công nghệ, năng lực sản xuất và an ninh kinh tế. Các biện pháp kiểm soát xuất khẩu chip tiên tiến và thiết bị sản xuất bán dẫn năm 2022 tiếp tục đưa công nghệ lõi vào trung tâm cạnh tranh chiến lược.Các doanh nghiệp đa quốc gia không rời bỏ hoàn toàn Trung Quốc mà dịch chuyển một phần dây chuyền, cơ sở sản xuất và nhà cung cấp sang quốc gia là đồng minh, đối tác của Mỹ và các nước thuộc hệ thống công nghệ phương Tây. Đại dịch Covid-19 cùng yêu cầu về khả năng chống chịu, giảm phát thải và truy xuất nguồn gốc thúc đẩy mô hình “China+1”, “friend-shoring” và “de-risking”. Đến năm 2025, chính sách thuế đối ứng của Hoa Kỳ cho thấy cả các nền kinh tế kết nối cũng có thể trở thành đối tượng điều chỉnh. Khuôn khổ thương mại Việt Nam - Hoa Kỳ tháng 10/2025 duy trì mức thuế đối ứng 20% đối với hàng có xuất xứ Việt Nam, đồng thời nhấn mạnh chống lẩn tránh thuế và an ninh, an toàn trong chuỗi cung ứng.

Thông tin chi tiết bài viết tại đây