Nguyễn Đức Anh, Bộ Tài Chính

Nguyễn Quốc Việt, Viện Khoa học Quản lý và sáng tạo ứng dụng

Nguyễn Tiến Đạt, Viện Khoa học Quản lý và sáng tạo ứng dụng

Tóm lược: Bài viết nghiên cứu cơ hội và điều kiện thúc đẩy xuất khẩu dược liệu vùng biên Cao Bằng hướng đến thị trường kinh tế bạc ở Trung Quốc trong bối cảnh già hóa dân số, tái cấu trúc tiêu dùng lão khoa và chuyển đổi mô hình thương mại biên giới giai đoạn 20212026. Trên cơ sở tiếp cận lý thuyết kinh tế bạc, lợi thế so sánh, chuỗi giá trị xuyên biên giới và kinh tế học thể chế mới, nghiên cứu sử dụng phương pháp phân tích tài liệu thứ cấp, phân tích chính sách, tổng hợp  so sánh và diễn dịch  quy nạp để đánh giá thực trạng phát triển dược liệu Cao Bằng, nhu cầu thị trường Trung Quốc và các điểm nghẽn trong xuất khẩu chính ngạch. Kết quả cho thấy Cao Bằng có lợi thế sinh thái, thổ nhưỡng và đa dạng sinh học rõ rệt đối với một số nhóm dược liệu như hà thủ ô đỏ, đảng sâm/cát sâm, trà hoa vàng, giảo cổ lam, ba kích, đương quy và một số cây dược liệu dưới tán rừng. Tuy nhiên, năng lực tham gia chuỗi giá trị kinh tế bạc Trung Quốc còn hạn chế bởi sản xuất nhỏ lẻ, thiếu chuẩn GACP-WHO, thiếu mã vùng trồng, thiếu hệ thống truy xuất nguồn gốc số, hạ tầng logistics lạnh và chế biến sâu còn yếu, năng lực tuân thủ SPS và đăng ký doanh nghiệp xuất khẩu theo quy định của Trung Quốc chưa đồng bộ. Bài viết đề xuất khung chính sách gồm: xây dựng vùng dược liệu chuẩn hóa; thiết lập sandbox xuất khẩu dược liệu biên giới; phát triển trung tâm chế biến  kiểm nghiệm  logistics dược liệu; ứng dụng AI, dữ liệu lớn và truy xuất nguồn gốc số; nâng cấp liên kết Nhà nước  nhà khoa học  doanh nghiệp  hợp tác xã  nông hộ; và phát triển sản phẩm dược liệu gắn với chăm sóc sức khỏe chủ động cho người cao tuổi Trung Quốc.

Từ khóa: dược liệu Cao Bằng; kinh tế bạc; xuất khẩu chính ngạch; chuỗi giá trị xuyên biên giới; Trung Quốc; GACP-WHO.

1. Giới thiệu

Già hóa dân số đang trở thành một trong những chuyển dịch cấu trúc quan trọng nhất của kinh tế thế giới trong thế kỷ XXI. Nếu trong giai đoạn trước, già hóa chủ yếu được tiếp cận như một thách thức về an sinh xã hội, chi phí y tế và suy giảm lực lượng lao động, thì trong thập niên gần đây, nhiều quốc gia đã bắt đầu nhìn nhận người cao tuổi như một nhóm tiêu dùng có quy mô lớn, có nhu cầu đặc thù và có khả năng tạo ra các ngành kinh tế mới. Từ đó, khái niệm kinh tế bạc được sử dụng để chỉ toàn bộ các hoạt động sản xuất, phân phối, tiêu dùng, dịch vụ và đổi mới sáng tạo nhằm đáp ứng nhu cầu sống khỏe, sống độc lập, chăm sóc dài hạn, dinh dưỡng, y tế dự phòng, công nghệ hỗ trợ và nâng cao chất lượng sống của nhóm dân số cao tuổi (Klimczuk, 2015, 2021).

Trung Quốc là một trong những quốc gia đang trải qua quá trình già hóa nhanh nhất thế giới. Theo Cục Thống kê quốc gia Trung Quốc, cuối năm 2024, dân số từ 60 tuổi trở lên đạt 310,31 triệu người, chiếm 22,0% dân số; đến cuối năm 2025, con số này tăng lên 323,38 triệu người, chiếm 23,0% dân số (National Bureau of Statistics of China, 2025, 2026). Đây không chỉ là biến số nhân khẩu học mà còn là một biến số thị trường. Tháng 1 năm 2024, Quốc vụ viện Trung Quốc ban hành định hướng phát triển kinh tế bạc, nhấn mạnh việc mở rộng sản phẩm, dịch vụ, cụm công nghiệp, chăm sóc sức khỏe, công nghệ sinh học và các mô hình chăm sóc người cao tuổi thông minh (General Office of the State Council of the PRC, 2024). Sự thay đổi này tạo ra một không gian cầu mới đối với các sản phẩm chăm sóc sức khỏe chủ động, thực phẩm chức năng, thảo dược, y dược cổ truyền và sản phẩm sinh học có nguồn gốc tự nhiên.

Đối với Việt Nam, đặc biệt là các tỉnh biên giới phía Bắc, sự nổi lên của kinh tế bạc tại Trung Quốc mở ra một hướng tiếp cận mới trong phát triển thương mại biên giới. Cao Bằng là tỉnh có vị trí địa kinh tế đặc biệt, tiếp giáp với Khu tự trị dân tộc Choang Quảng Tây, có đường biên giới dài, hệ thống cửa khẩu, lối mở và tiềm năng phát triển kinh tế cửa khẩu. Quy hoạch tỉnh Cao Bằng thời kỳ 20212030, tầm nhìn đến năm 2050 xác định kinh tế cửa khẩu, logistics, nông nghiệp đặc sản, kinh tế xanh và hạ tầng kết nối là các động lực quan trọng để tỉnh phát triển nhanh, xanh và bền vững (Chính phủ, 2023). Đồng thời, Cao Bằng có điều kiện tự nhiên, khí hậu, thổ nhưỡng, rừng và đa dạng sinh học thuận lợi để phát triển cây dược liệu, trong đó có các nhóm cây có giá trị như hà thủ ô đỏ, cát sâm, đảng sâm, giảo cổ lam, trà hoa vàng, ba kích, đương quy, tam thất, bảy lá một hoa và các loại dược liệu dưới tán rừng (Cổng thông tin điện tử tỉnh Cao Bằng, 2024; Sở Khoa học và Công nghệ tỉnh Cao Bằng, n.d.).

Tuy nhiên, tiềm năng dược liệu của Cao Bằng chưa chuyển hóa tương xứng thành năng lực xuất khẩu chính ngạch và giá trị gia tăng cao. Nhiều sản phẩm còn ở dạng nguyên liệu thô, sản xuất phân tán, thiếu tiêu chuẩn vùng trồng, thiếu kiểm nghiệm hoạt chất, thiếu thương hiệu, thiếu truy xuất nguồn gốc số, thiếu hệ thống logistics lạnh và chưa đáp ứng đầy đủ yêu cầu kỹ thuật, kiểm dịch, an toàn thực phẩm và đăng ký doanh nghiệp xuất khẩu theo các quy định mới của Trung Quốc. Trong khi đó, từ năm 2022, các yêu cầu của Hải quan Trung Quốc đối với doanh nghiệp nước ngoài sản xuất, chế biến, bảo quản thực phẩm nhập khẩu ngày càng chặt chẽ hơn, đòi hỏi doanh nghiệp xuất khẩu phải chuyển từ tư duy biên mậu truyền thống sang tư duy quản trị chuỗi cung ứng chính ngạch, có tiêu chuẩn, có dữ liệu và có khả năng kiểm chứng.

Đóng góp của bài viết thể hiện ở ba phương diện. Về lý luận, bài viết kết nối lý thuyết kinh tế bạc với lý thuyết lợi thế so sánh, chuỗi giá trị toàn cầu và kinh tế học thể chế mới trong một bối cảnh còn ít được nghiên cứu: xuất khẩu dược liệu vùng biên sang thị trường tiêu dùng lão khoa quốc tế. Về thực tiễn, bài viết phân tích trường hợp Cao Bằng như một không gian kinh tế biên giới có khả năng chuyển hóa tài nguyên sinh học thành sản phẩm sức khỏe có giá trị cao. Về chính sách, bài viết đề xuất mô hình sandbox dược liệu biên giới, trung tâm kiểm nghiệm  chế biến  logistics, chuẩn hóa GACP-WHO, truy xuất nguồn gốc số và ứng dụng AI trong quản trị vùng trồng, thị trường và rủi ro.

Đọc chi tiết bài viết tại đây